Που οφείλεται η εξάρτηση των εφήβων στην πορνογραφία και ποιοι είναι οι τρόποι διαχείρισης του φαινομένου;
ΗΕφηβεία είναι μια περίοδος έντονων βιολογικών, συναισθηματικών και ψυχοκοινωνικών αλλαγών. Η σεξουαλική αφύπνιση αποτελεί κομβικό στοιχείο ταυτότητας. Η εύκολη πρόσβαση σε πορνογραφικό υλικό, ειδικά μέσα από το διαδίκτυο μέσω κινητού έχει φέρει στο προσκήνιο φαινόμενα υπερβολικής ή καταναγκαστικής χρήσης του με εθιστικά χαρακτηριστικά και σημαντικές επιπτώσεις στην ψυχική ανάπτυξη του εφήβου και του νεαρού ενήλικα.
Στην εποχή του smartphone , η πορνογραφία δεν είναι πια κάτι που ψάχνεις, είναι κάτι που σχεδόν σε βρίσκει. Με ένα scroll και δύο taps, μπορεί να έχει κανείς πρόσβαση σε έναν ολόκληρο κόσμο ερεθιστικών εικόνων, χωρίς όρια, χωρίς φίλτρα, χωρίς οδηγίες χρήσης. Από την πλευρά της κοινωνικής ψυχολογίας αυτή η ευκολία δεν είναι απλώς τεχνολογική- είναι βαθειά κοινωνική.
Η θεωρία κοινωνικής μάθησης του Bandura μας δείχνει πως οι άνθρωποι δεν παρακολουθο0ύν απλώς εικόνες αλλά μαθαίνουν πρότυπα συμπεριφοράς, ρόλους και «κανονικότητες».
Ταυτόχρονα η θεωρία της Γνωστικής Ασυμφωνίας του Festinger γιατί ακόμα και όταν νιώθουν άβολα ή ένοχα, βρίσκουν τρόπους να δικαιολογήσουν την χρήση ( όλοι το κάνουν, είναι φυσιολογικό, παλιά υπήρχαν περιοδικά τώρα υπάρχει το ιντερνετ κ.ο.κ). Όταν λοιπόν όλος ο κόσμος συζητά με «αυτονόητο» τρόπο γύρω από το θέμα, η πίεση να συμβαδίσεις, να ξέρεις, να μη μείνεις εκτός…να ανήκεις , γίνεται αόρατος κανόνας.
Έτσι χωρίς να το καταλάβουμε το κινητό γίνεται όχι μέσο επικοινωνίας αλλά μέσο κοινωνικοποίησης. Ένα μικρό «τηλεκοντρόλ» διαμόρφωσης αντιλήψεων, στάσεων, επιθυμιών και πολλές φορές παρανοήσεων και αποφυγών των πραγματικών αναγκών και βιωμάτων.
Τι μπορεί να βιώνει ένα άτομο εθισμένο στο πορνό;
Από ψυχαναλυτική σκοπιά ο εθισμός στο πορνό μπορεί να ιδωθεί ως μια προσπάθεια διαχείρισης εσωτερικών συγκρούσεων. Η απουσία ή ελλείψεις στην σχέση με τις πρωταρχικές φιγούρες συμβάλλουν. Όπως μια ασταθής ή μη διαθέσιμη μητρική παρουσία (Winnicott), άτομα χωρίς ασφαλή δεσμό, σε ασταθή συναισθηματικά περιβάλλοντα, με απουσία αμοιβαιότητας και με ένα τραυματικό καθρέφτισμα του εαυτού τους από τους γονείς μπορεί να συνδεθεί με την ανάπτυξη εθισμού στο πορνό.
Ουσιαστικά είναι ένα υποκατάστατο επαφής: προσφέρει ελεγχόμενη διέγερση χωρίς τον κίνδυνο της απόρριψης ή της ματαίωσης. Τέτοιες συμπεριφορές είναι απόπειρες ρύθμισης εαυτού μέσω μιας σχέσης χωρίς πρόσωπο. Δηλαδή μια επανάληψη της εμπειρίας της οικειότητας, της σύνδεσης και της ευχαρίστησης χωρίς το ρίσκο του τραύματος.
Ένα είδος ψευδο- σχέσης με προβλεψιμότητα, «ασφάλεια» και έλεγχο που αποτελεί ένα τραυματικό κλουβί με «υπερφαγικά σεξουαλικά επεισόδια» που καταπνίγουν την ανάγκη της σύνδεσης εντείνοντας μια «πείνα» αδηφάγα που μόνο μέσα από την διαρκεί επανάληψη κατανάλωσης πορνογραφικού υλικού και εκτόνωσης μπορεί ν’ ανακουφιστεί.
Αποτέλεσμα;
Η κοινωνική απομόνωση, η ντροπή και η ενοχή οδηγούν σε δυσλειτουργικές σχέσεις ή σε μικρή ανοχή στην απογοήτευση και στη δυσκολία που μπορεί να φέρνουν οι πραγματικές σχέσεις. Το άτομο δεν «αντέχει» την αυτό-αποκάλυψη του, την πραγματική σύνδεση, την διαπραγμάτευση και την σύγκρουση καθώς βιώνει την ματαίωση και τον φόβο εγκατάλειψης σε μη διαχειρίσημες συναισθηματικές εντάσεις.
Μερικά πρώτα βήματα για κατανόηση εαυτού και την διαχείριση της καταναγκαστικής χρήσης πορνογραφικού υλικού είναι οι εξής:
- Καταγραφή σκέψεων πριν και μετά την χρήση π.χ «Νιώθω μόνος», «χρειάζομαι χαλάρωση» – βοηθά στην αναγνώριση των συναισθημάτων, νοηματοδοτήσεων και αναγκών σε πραγματικό χρόνο κάτι που οδηγεί σε συνειδητοποίηση και όχι απλά σε εκλογίκευση
- Εργασία πάνω σε αυτόματες σκέψεις όπως «δεν αξίζω ως σύντροφος», «είμαι κατεστραμμένος» εναλλακτικοί τρόποι σκέψης και κατανόηση πόσο τα παραπάνω πυροδοτούν εντέλει τον φαύλο κύκλο του εθισμού
- Δημιουργία Ρουτίνας με κοινωνικές, δημιουργικές, αθλητικές δραστηριότητες
- Mindfulness & Εκπαίδευση στην αναβολή παρόρμησης (urge surfing)
- Eνίσχυση αυτοεικόνας και ενίσχυση πραγματικών σχέσεων.
Η ψυχοθεραπεία αποτελεί καταλυτικό παράγοντα στην κατανόηση και αντιμετώπιση του εθισμού στην πορνογραφία, όχι όμως με έτοιμες λύσεις ή συνταγές απεξάρτησης.
Πρόκειται για μια βαθιά, σύνθετη διαδικασία που το άτομο καλείται να διερευνήσει πτυχές του εαυτού του που έχουν καλυφθεί από άμυνες, σιωπή και ενοχή.
Η δυσκολία έγκειται στο ότι, ο ίδιος ο εθισμός λειτουργεί ως «φάρμακο» για ένα άγνωστο ακόμη τραύμα και ακόμα κι αν υπάρχουν υποθέσεις για το ποιο είναι αυτό το τραύμα δεν αρκούν. Το πρώτο στάδιο λοιπόν δεν είναι η παρέμβαση στον εθισμό, αλλά η ίδια η σχέση με τον θεραπευτή. Μια σχέση που μπορεί να αντέξει και να χωρέσει χωρίς κριτική αλλά με αποδοχή και σεβασμό την αμηχανία, την άρνηση, τον φόβο, μέχρι να αναπτυχθεί με τον θεραπευόμενο σιγά –σιγά, η πρώτη σχέση εμπιστοσύνης και αποδοχής του πραγματικού εαυτού του με έναν άλλον άνθρωπο- τον θεραπευτή και να αποτελέσει πρότυπο και βήμα για όλες τις άλλες σχέσεις.
Όλα τα παραπάνω δεν μπορούν να συμβούν αν δεν αντέξει η σχέση μέχρι να έρθει το συναίσθημα ασφάλειας και εμπιστοσύνης, εκεί ξεκινά η πραγματική θεραπεία, στο «μαζί», στη «συμμαχία».
Η πορνογραφία μπορεί να καλύπτει πληγές αλλά δεν τις γιατρεύει. Στην ψυχοθεραπεία, αυτό που συμβαίνει είναι να βρεις χώρο ώστε να δεις και να ειδωθεί. Όπως είπε ο Winnicott: Είμαστε επειδή κάποιος ήταν εκεί να μας κοιτάξει ενώ παίζαμε.
Κάπως έτσι λοιπόν ξεκινά η συνειδητοποίηση του εαυτού και έπειτα η διερεύνηση του, ο επαναπροσδιορισμός του και η αποδοχή του.